Trong mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030, phát triển nhân lực AI và công nghệ cao trở thành yếu tố then chốt. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy liên kết chặt chẽ giữa doanh nghiệp và cơ sở đào tạo, cùng cách tiếp cận tích hợp đa ngành là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh…

Vị thế của Việt Nam trong tái cấu trúc chuỗi cung ứng toàn cầu đang có bước chuyển đáng kể khi đóng góp vào chuỗi giá trị bán dẫn ngày càng gia tăng, đồng thời nâng cao khả năng thích ứng trước các biến động quốc tế. Để duy trì và phát huy lợi thế này, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao trở thành yếu tố then chốt nhằm duy trì lợi thế cạnh tranh.

Tương lai rộng mở

Cuối năm 2024, một thông tin làm "nóng" giới học thuật và công nghệ: Chính phủ Việt Nam chính thức công bố mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030. Một con số lớn, một quyết định táo bạo và một tín hiệu rõ ràng: Việt Nam không muốn chỉ gia công mà muốn làm chủ chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.

Bước sang năm 2025, hệ thống giáo dục đại học lập tức chuyển mình. Hàng loạt trường đại học mở ngành mới, điều chỉnh chương trình, thiết lập phòng lab, ký kết hợp tác quốc tế – như thể một nút "kích hoạt" vừa được bật lên. Cuộc đua đào tạo kỹ sư chip chính thức bắt đầu.

Chỉ trong vòng hơn một năm kể từ khi Chính phủ công bố mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn, hệ thống đại học Việt Nam đã có những chuyển động đáng kể. Những cái tên đầu ngành như Đại học Bách khoa Hà Nội, Trường Đại học Bách khoa (ĐHQG TPHCM) và Trường Đại học Công nghệ (ĐHQG Hà Nội) nhanh chóng trở thành những "đầu tàu" trong mạng lưới đào tạo về bán dẫn.

Các trường này không dừng lại ở việc nâng cấp chương trình hiện có, mà còn được định hướng trở thành trung tâm nghiên cứu – phát triển – chuyển giao công nghệ, nơi kết nối Nhà nước, doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ trong hệ sinh thái công nghệ. Hiệu ứng từ các trường đầu ngành đã thúc đẩy nhiều đại học khác như Đại học Sư phạm Kỹ thuật TP.HCM, Đại học Phenikaa, Đại học Thái Nguyên, Trường Đại học Việt Nhật, Trường Đại học Việt Đức tham gia cuộc đua, mở thêm các ngành liên quan đến chip, vi điện tử, điều khiển tự động hóa...

Sự đồng loạt này không chỉ phản ánh sức hút mãnh liệt của ngành công nghiệp trị giá 100 tỷ USD, mà còn khẳng định quyết tâm mạnh mẽ của các trường đại học Việt Nam trong việc hành động nhanh chóng, chuẩn bị bài bản và không đứng ngoài dòng chảy công nghệ toàn cầu.

Nhu cầu về nhân lực

Theo dự báo của Hiệp hội Công nghiệp bán dẫn Đông Nam Á (SEMI SEA), thị trường bán dẫn Việt Nam có thể tăng trưởng hơn 6% trong giai đoạn 2022-2027.

Trên toàn cầu, thị trường chất bán dẫn sẽ tăng trưởng 13,1% trong năm 2024, đạt mức kỷ lục 588,36 tỉ USD và dự kiến tăng lên 990 tỉ USD vào năm 2030, theo Tổ chức Số liệu thương mại chất bán dẫn toàn cầu (WSTS). Quy mô thị trường lớn khiến nhu cầu nhân sự cũng bùng nổ.

Theo WSTS, đến năm 2030 cần khoảng 1 triệu lao động cho tất cả các khâu thiết kế, sản xuất, lắp ráp, đóng gói, kiểm thử chip.

Ngoài ra, 36 công ty từ Nhật Bản, Mỹ, Đài Loan, Trung Quốc và Hàn Quốc đã đầu tư vào Việt Nam, với khoảng 5.600 kỹ sư. Trong lĩnh vực kiểm thử và đóng gói, Việt Nam có nhà máy của Intel và một số công ty FDI khác.

Từ đó, nhân sự ngành vi mạch bán dẫn Việt Nam có thể làm việc cho doanh nghiệp Việt Nam hoặc cho các doanh nghiệp nước ngoài tại Việt Nam. Thậm chí, họ có thể nắm bắt cơ hội sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Mỹ và các nước khác để làm việc.

Hiểu lầm trong ngành

Nhận định 1: Ngành công nghệ bán dẫn chỉ dành cho thiên tài vật lý, hóa học?

Đây là một trong những rào cản tâm lý lớn nhất. Nhiều học sinh có học lực tốt ở các khối A00, A01 vẫn còn e ngại vì cho rằng mình chưa đủ năng lực để tiếp cận một lĩnh vực nghe có vẻ cao siêu như vậy. Thực tế, ngành bán dẫn hiện đại không tìm kiếm những nhà bác học trong ngành, mà cần những kỹ sư có tư duy hệ thống và kiến thức tổng hợp.

Không yêu cầu các bạn học sinh phải là chuyên gia trong tất cả các lĩnh vực trên trước khi vào đại học. Một chương trình đào tạo công nghệ bán dẫn chuẩn quốc tế sẽ dẫn dắt và đào tạo sinh viên một cách có hệ thống. Trong hai năm đầu, sinh viên sẽ được xây dựng nền tảng vững chắc. Từ năm thứ ba là đào tạo chuyên sâu các môn chuyên ngành. Sự tò mò, kiên trì và khả năng tự học mới là những tố chất quan trọng nhất khi theo học ngành.

Nhận định 2: Học công nghệ bán dẫn chỉ làm việc trong nhà máy?

Quan niệm này xuất phát từ việc đánh đồng sản xuất công nghệ cao với lao động dây chuyền đơn thuần. Thực tế, chuỗi giá trị của ngành công nghệ bán dẫn vô cùng rộng lớn và đa dạng, tạo ra nhiều vai trò với yêu cầu kỹ năng và môi trường làm việc khác biệt.

Hệ sinh thái việc làm trong ngành bán dẫn có thể được chia thành nhiều nhánh chính, mỗi nhánh mang đến những cơ hội làm việc khác biệt:

Kỹ sư thiết kế vi mạch (IC Design Engineer)

Đây là những kiến trúc sư của thế giới vi mô. Công việc chính là phát triển và thiết kế các vi mạch phức tạp cho các thiết bị điện tử, từ điện thoại thông minh đến các hệ thống trí tuệ nhân tạo. Lĩnh vực này tập trung vào trí tuệ và sự sáng tạo, làm việc chủ yếu tại các trung tâm R&D và văn phòng hiện đại với các công cụ thiết kế tự động hóa (EDA) tiên tiến.

Chuyên viên Nghiên cứu & Phát triển (R&D)

Là lực lượng tiên phong, các chuyên viên R&D tập trung nghiên cứu công nghệ mới và cải tiến các sản phẩm bán dẫn hiện có. Công việc chính là tìm tòi các vật liệu mới, phát triển các kiến trúc chip đột phá và tối ưu hóa quy trình để tạo ra những con chip nhanh hơn, mạnh hơn và tiết kiệm năng lượng hơn. Đây là vị trí đòi hỏi tư duy sáng tạo và khả năng cập nhật xu hướng công nghệ liên tục.

Kỹ sư sản xuất bán dẫn

Đây là những chuyên gia làm chủ các nhà máy sản xuất chip trị giá hàng tỷ đô la. Công việc chính là vận hành và tối ưu các dây chuyền sản xuất tinh vi, đảm bảo các công đoạn như quang khắc, ăn mòn, lắng đọng diễn ra với độ chính xác ở cấp độ nanomet. Vị trí này làm việc trong môi trường phòng sạch (cleanroom), một trong những nơi sạch nhất trên hành tinh, nhằm đảm bảo chất lượng tối đa cho mỗi tấm wafer silicon.

Kỹ sư kiểm định chất lượng (QA/QC)

Đóng vai trò là người “gác cổng” cuối cùng, các kỹ sư QA/QC chịu trách nhiệm đảm bảo mọi sản phẩm bán dẫn đều đáp ứng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt trước khi đến tay khách hàng. Song song với đó là phát triển các quy trình kiểm thử, sử dụng thiết bị đo lường chuyên dụng và phân tích dữ liệu để phát hiện các lỗi tiềm ẩn, từ đó đảm bảo độ tin cậy và chất lượng của sản phẩm.

Nhận định 3: Công nghệ bán dẫn là ngành học quá khó và chỉ dành cho nam giới?

Đây là một rào cản tâm lý phổ biến đối với nhiều bạn trẻ khi tìm hiểu về lĩnh vực công nghệ cao. Tuy nhiên, nếu nhìn nhận một cách khách quan, chính sự thử thách của ngành lại là yếu tố tạo nên giá trị cốt lõi của nguồn nhân lực.

Không thể phủ nhận rằng ngành học này có tính thử thách. Nhưng bản chất của sự thử thách không nằm ở việc ghi nhớ thuộc lòng, mà ở việc phải liên tục tư duy để giải quyết những vấn đề chưa có lời giải. Chính độ khó này tạo ra một bộ lọc tự nhiên, đảm bảo rằng những người tốt nghiệp thực sự có năng lực.

Trong kinh tế học, sự khan hiếm tạo ra giá trị. Sự khan hiếm nguồn nhân lực công nghệ bán dẫn chất lượng cao chính là lý do các kỹ sư trong ngành này luôn được săn đón với mức đãi ngộ hàng đầu.

Nhận định 4: Đây chỉ là một xu hướng nhất thời, dễ bão hòa?

Trước sự phát triển bùng nổ của ngành, nhiều người đặt ra câu hỏi về tính bền vững và nguy cơ bão hòa trong tương lai. Thực tế cho thấy đây không phải là một trào lưu nhất thời, mà là sự dịch chuyển mang tính nền tảng của toàn bộ nền kinh tế số.

Mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư bán dẫn đến năm 2030 trong “Chiến lược Quốc gia” không phải là một khẩu hiệu, mà phản ánh một nhu cầu cấp bách. Các tập đoàn lớn như Intel, Amkor đã có nhà máy tỷ đô tại Việt Nam.

Các công ty hàng đầu về thiết kế như Synopsys, Cadence, Marvell đang liên tục mở rộng các trung tâm R&D. FPT Semiconductor đã thiết kế thành công những dòng chip thương mại đầu tiên. Tất cả đều có nhu cầu rất lớn về nguồn nhân lực được đào tạo bài bản, có tư duy toàn cầu.