Hạ tầng trạm sạc xe điện tại Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về quy hoạch, vốn và công nghệ, đồng thời mở ra hướng đi mới cho giao thông bền vững. Chuyển dịch sang xe điện không chỉ là thay đổi phương tiện mà còn là bài toán hạ tầng quy mô lớn. Khi số lượng ô tô điện tăng vọt qua từng năm, câu hỏi đặt ra là: liệu hạ tầng sạc của Việt Nam đã sẵn sàng để không bị tụt lại phía sau?

Xu hướng điện hóa phương tiện giao thông đang diễn ra mạnh mẽ trên toàn cầu, trở thành giải pháp quan trọng nhằm giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Tại Việt Nam, xe máy điện, ô tô điện và xe buýt điện ngày càng phổ biến, đặt ra yêu cầu cấp thiết về hạ tầng trạm sạc xe điện – yếu tố then chốt quyết định tốc độ và quy mô phát triển của thị trường xe điện.
Tuy nhiên, quá trình xây dựng và mở rộng hệ thống trạm sạc xe điện tại Việt Nam vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Việc nhận diện đúng khó khăn và xác định hướng đi phù hợp sẽ là chìa khóa để phát triển giao thông điện hóa một cách bền vững.

Hạ tầng trạm sạc xe điện là gì?

Hạ tầng trạm sạc xe điện bao gồm hệ thống thiết bị, nguồn điện, phần mềm quản lý và các công trình phụ trợ phục vụ việc sạc pin cho phương tiện điện. Hạ tầng này có thể được triển khai tại:

Khu dân cư, chung cư, tòa nhà văn phòng

Bãi đỗ xe, trung tâm thương mại

Trạm dừng nghỉ, tuyến cao tốc

Khu công nghiệp, khu đô thị mới

Một mạng lưới trạm sạc xe điện hoàn chỉnh cần đảm bảo khả năng tiếp cận dễ dàng, an toàn, ổn định và phù hợp với nhu cầu thực tế của người dùng.

Kỹ thuật chưa được áp dụng đầy đủ và đồng bộ

Hiện nay, các loại xe điện phổ biến tại Việt Nam chủ yếu là xe đạp điện và xe máy điện. Việc sạc cho các phương tiện này chủ yếu được thực hiện  tại nhà với nguồn điện 220V. Trong thời gian gần đây, xe ô tô điện và xe buýt điện bắt đầu được đưa vào vận hành và được đón nhận nhiệt tình từ phía người dân. Để đáp ứng được yêu cầu sử dụng thực tế, các trạm sạc đã được xây dựng và triển khai một cách nhanh chóng.

Theo IEA 2018, các cấp độ sạc có thể chia thành 3 cấp độ phổ biến:

Cấp 1: Dưới 37kW

Cấp 2: Từ 3,7kW đến 22kW (Bộ sạc chậm)

Cấp 3: Trên 22kW (Bộ sạc nhanh)

Xe ô tô điện bốn chỗ sử dụng mức sạc tại nhà thường là 3,7 kW–7,4 kW và sạc ở nơi công cộng ở mức 11 kW–22 kW. Xe tải đô thị nhỏ thường sử dụng bộ sạc lên đến 50 kW, còn xe buýt có mức sạc cấp 3 với bộ sạc chậm ở 20–50 kW và bộ sạc nhanh lên đến 400 kW.

Hiện nay, hệ thống tiêu chuẩn và kỹ thuật chưa được áp dụng đầy đủ và đồng bộ cho các trạm sạc. Hệ thống trạm sạc hiện đang được dùng chung giữa các nhà sản xuất và các nhà cung ứng xe điện. Điều này tạo nên sự cạnh tranh không công bằng, lãng phí nguồn lực, gây khó khăn cho việc phát triển tổng thể hệ thống trạm sạc.

Những thách thức lớn

Theo các chuyên gia, việc chưa có chính sách hỗ trợ phát triển mạng lưới trạm sạc khiến nhu cầu của người dân chưa được đáp ứng.

Tại tọa đàm thúc đẩy phát triển xe điện ngày 10/11,  Bộ GTVT tổ chức tại Hà Nội, các chuyên gia trong nước và nước ngoài nói nhiều về điểm yếu và những khó khăn trong việc xây dựng trạm sạc, yếu tố tiên quyết để xe điện có thể tăng trưởng, bùng nổ và thay thế xe xăng.

Theo ông Phạm Hoài Chung, Phó Viện trưởng phụ trách Viện Chiến lược và Phát triển giao thông vận tải, đến nay cả nước có 20.065 ôtô điện sản xuất, lắp ráp và nhập khẩu được cấp giấy chứng nhận. Con số này sẽ còn tăng trưởng trong thời gian tới, nhưng hệ thống trạm sạc lại rất thiếu.

Hiện hệ thống lớn nhất làm trạm sạc của VinFast với hơn 150.000 cổng cho cả xe máy và ôtô, đặt tại bãi đỗ xe, bến xe, trung tâm thương mại, trạm xăng dầu... Các hãng khác bán xe điện cho khách sạc tại nhà là chủ yếu, bên cạnh việc sạc tại đại lý. Một số trạm sạc của bên thứ ba (không bán xe) như EVIDA hay EVN đang phát triển, chưa hiện hữu như một lựa chọn quen thuộc cho người dùng.

Có nhiều nguyên nhân khiến việc phát triển trạm sạc còn hạn chế tại Việt Nam như hãng phải tự bỏ tiền xây dựng với chi phí đắt đỏ, dẫn tới thời gian hòa vốn rất lâu hay số lượng xe điện chưa thực sự bùng nổ để tạo sức hút cho các nhà cung cấp trạm sạc. Ngoài ra, còn những nguyên nhân khác mang tính xã hội và vĩ mô từ chính sách của Chính phủ.

Các ông lớn trong ngành

Không thể phủ nhận, VinFast là nhân tố tiên phong khai phá hạ tầng xe điện tại Việt Nam. Doanh nghiệp này đã phủ sóng hơn 150.000 cổng sạc trên toàn quốc, đặc biệt là tại 63 tỉnh thành và dọc theo 125 tuyến quốc lộ, cao tốc.

Từ năm 2024, toàn bộ hệ thống này được chuyển giao cho công ty thành viên V-Green với mục tiêu trở thành "EVGO phiên bản Việt", chuyên vận hành và mở rộng mạng lưới sạc một cách chuyên nghiệp và độc lập.

Không đứng ngoài cuộc, các doanh nghiệp năng lượng như EVN và PV Power cũng bắt đầu đẩy mạnh tham gia. PV Power lên kế hoạch xây dựng 1.000 trạm sạc đến năm 2035, trong khi EVN tích cực nghiên cứu các mô hình kinh doanh mới trong hệ sinh thái EV, chuẩn bị cho làn sóng gia nhập của nhiều thương hiệu xe điện ngoại quốc.

Thực trạng vận hành

Về mặt công nghệ, hệ thống trạm sạc nhanh (DC) của VinFast hiện có công suất từ 60 kW đến 250 kW, cho phép sạc 70 - 80% dung lượng pin chỉ trong khoảng 30 phút. Bên cạnh đó, trải nghiệm người dùng cũng được nâng cao nhờ nền tảng số hóa toàn diện, cho phép tra cứu vị trí, đặt lịch sạc và thanh toán trực tiếp qua ứng dụng trên điện thoại thông minh.

Tuy nhiên, thực tế triển khai cho thấy vẫn tồn tại nhiều thách thức trong vận hành. Một số trạm thường xuyên rơi vào tình trạng quá tải vào giờ cao điểm, ảnh hưởng đến khả năng phục vụ liên tục. Không ít điểm sạc chưa được bảo trì định kỳ, dẫn đến lỗi kỹ thuật như ngắt kết nối giữa chừng hoặc không nhận xe.

Đáng chú ý, sự thiếu đồng bộ trong tiêu chuẩn cổng sạc giữa các thương hiệu vẫn là một trở lực đáng kể. Khi ngày càng nhiều mẫu xe điện từ Trung Quốc, Hàn Quốc hay châu Âu gia nhập thị trường, việc không có một chuẩn sạc thống nhất có thể tạo ra rào cản lớn trong khả năng tương thích giữa xe và hạ tầng sạc – điều vốn rất cần thiết để xây dựng một hệ sinh thái xe điện hiệu quả và tiện lợi.

Cải thiện trong tương lai

Thấu hiểu được những thách thức mà các doanh nghiệp đang gặp phải trong việc xây dựng trạm sạc, tháng bảy vừa qua, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 876/QĐ-TTg phê duyệt Chương trình hành động về chuyển đổi năng lượng xanh, giảm phát thải khí carbon và khí metan của ngành giao thông vận tải. Chương trình này đã đặt ra lộ trình phát triển hạ tầng sạc điện đáp ứng nhu cầu của người dân, doanh nghiệp vào giai đoạn 2022 – 2030 và hoàn thiện hạ tầng sạc điện, cung cấp năng lượng điện trên toàn quốc vào giai đoạn 2031 – 2050.  

Ngoài ra, tại lễ kỷ niệm ngày tiêu chuẩn thế giới, đại diện Tổng cục TCĐLCL cho biết  đã chủ động nghiên cứu các bộ phận, cấu thành trong hệ thống trạm sạc và đã có định hướng xây dựng các tiêu chuẩn quốc gia. Tổng cục TCĐLCL sẽ nghiên cứu, xây dựng, soát xét các tiêu chuẩn về trạm sạc IEC 61851, dây và cáp sạc, thiết bị bảo vệ cá nhân trong trạm sạc, thiết bị đo và hỗ trợ tính phí, hệ thống lắp đặt điện từ trạm sạc đến lưới điện, tủ điện, bảng điện cho trạm sạc…

Để thực hiện kế hoạch này, Tổng cục đã thành lập ba Ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia bao gồm: TCVN/TC E1 Máy điện và khí cụ điện, TCVN/TC E4 Dây cáp điện và TCVN/TC E16 Hệ thống truyền năng lượng cho xe điện.

Ngành ô tô điện còn phải đối mặt với rất nhiều vấn đề liên quan đến nguồn điện, lưới điện, chính sách, quy mô thị trường… Tuy nhiên, những kế hoạch về cơ sở hạ tầng và các bổ sung về tiêu chuẩn trạm sạc mà Chính phủ Việt Nam đã và đang thực hiện cũng giúp ngành ô tô điện giảm bớt gánh nặng.